Somaliland iyo Ina Cabdulle Xasan, Laba Kala Garasho Badan.

 Soomaalilaan iyo Ina Cabdulle Xasan, laba kala garasho badan.

Taariikhdu waa buug uu marba baal is rogo. Waxana diwaanka laga helayaa dhacdo maanta taagan oo tu la mida hore loo arkay.

Ina Cabdulle Xasan horraantii qarnigi labataanad ayuu ka soo degay Berbera, wax yar markuu joogayna wuxu u taallaabay sida iyo Togdheer isaga oo halkaas ka asaasay ururkii Daraawish la baxay.

Fagtii hore wadaadku wuxu u dhaqmaayey sidii ay u dhaqmi jireen Culimadi waagaas carrada lagu ogaa oo ahayd in ubadka wax loo dhigo, Mawliidka la xuso isla markaana lays wacdiyo.

Hayeeshe marku muddo kooban joogay, wuxu la soo baxay ged taa ka duwan oo ahayd in uu maamuulo beeshii  Dhulbahante ee dhulkeeda awga ka noqday. Isaga oo qaar dil ku xukumay, qaar duub u xidhay qaarna dayro ka dhigay.

Ina Cabdulle Xasan hortii lama arag lamana wadaad wax maamuulaya ama col dumaya. Taa darteed markiiba waxa ooshii Dhulbahante galay guux iyo wayrax ay ka qaadeen siduu wadaadku wax u wado.

Labeentii reerka oo hormuud uu ahaa Garaadkii waagaas ee Garaad Cali Garaad Maxamuud ayaa bilaabay in si toosa uga hor yimaaddaan wadaadkan ooshii ka dhex toosay

 Ina Cabdulle Xasan markuu arkay in lagu kacay, wuxu ergo dirsaday Garaad Cali isaga oo ka  codsaday bal in uu arrinka dejiyo.

Hayeeshe jawaabtii Garaadku waxay noqotay " Wadaadow, Gaalo dhulkayga ma joogto, reerahay soo dhowaysteyna kuma jirno, wax aannu ula dagaallanona nooma muuqato taa darteed, reerki anay taladooda ii dhiibteen iguna raacsan yihiin. Adigana waxa kula gudboon in aad faraha ka qaado arrimaha reerka oo aad ku koobnaato dhigista diinta iyo wacdiga"

Hadalka aadka u adag markii Ina Cabdull Xasan loo keenay,  kamuu raja dhigin in uu arrinka dejiyo taa darteedna wuxu mar labaad ergo u diray Garaadkii iyo colkii gadoodka wadey. Isaga oo Garaadka ka markan ka codsaday in uu bal keligiis u yimaaddo oo ka soo hadho raga kale ee talo qabeenka ah.

Balse mar labaad Garaad Cali wuxu gaashaanka u daruuray warkii wadaadka ka yimi wuxuna ugu hal celiyey " Anigu keligay intaan kuu imaado tolkay iyo ragga talada ila leh ka fiqi maayo"

Ina Cabdulle Xasan markuu arkay in Garaadku uu istaagay meel adag, wuxu talo ku gooyey in isaga iyo inta la socotaba la dilo oo gawrac loogu jiido.

Sidii baana dhacday waxana la dilay Garaad Cali Garaad Maxamuud oo ahaa baarkii  ugu sarreeyey beesha Dhulbahante.

Ina Cabdulle xasan  markii uu Garaadka dilayey wuxu malasanayey in uu iska hor leexiyey qodax caqabad ku ahayd. Laakinse mar keliya ayay beeshii isla oogsatay. Oo ma dad Garaadkoodii lagu hor bireeyey baa haddaa sii fadhiyaya?

Wadaadku markii uu arkay in uu Dhulbahante ku kacay oo isaga dil lala doon doonayo. Wuxu gaadhey go'aan uu naftiisa ku baadinayo. Wuxuna guud ahaanba ka cararay Cayn iyo Togdheer isaga oo afka saaray sida iyo Qorrexeey oo uu tolkiis ku dhaqnaa.

Hayeeshe Ogaadeen iyo wadaadku iskumay raagin, taa darteedna wuxu kol labaad ku soo noqday Nugaal iyo Carra Dhulbahante.

Markan Ina Cabdulle Xasan wuxu si gaara dhabarka u saaray abtiyaashiisi reer Cali Geri. Wuxuna halkii ka sameeyey ciidan iyo col kale oo xoog weyn.

Bahalse ceedhin ma daaye  wuxu Ina Cabdulle Xasan uu bilaabay in uu iska hor keeno reerihiu Dhulbahante oo gamasyo isugu dhiibo. Taa wuxu ga dan lahaa in isaga laga mashquulo. Kii  uu in yar oo santaaga ka dareemoba wuu dilay, kii ka goosta col buu ka daba diray, waxana caan waagaas noqotay wuu xujoobay oo ahayd wuu galoobay.

Waxay arrini soo socotoba waxgaradkii Dhulbahante ee Taleex joogay waxay markii dambe talo ku gaadheen in wadaadkan dadki madhiyey layska kiciyo. Iyada oo ku heshiiyey in gebigiisaba dil loo qoolo.

Nin af nugul oo talo laysla qaatay kashifa lama waayee waxa Ina Cabdulle Xasan loo sheegay in Geed Canjeela loogu tashaday oo Dhulbahante talo guddoonsaday.

Waa geddii lagu yiqiin wuxu Wadaadku amar ku bixiyey in la laayo intii taladaa gaadhey iyo intii xataa la ogayd.

Waxana kol labaad la gumaaday wax garaadkii Nugaal iyo Docmo indhaha u ahaa.

Intii dilkaas ka badbaaday waxay u carareen Berbera iyaga oo ku soo habeen dhaxay degmada Sheekh.

Sheekh waxa wagaas joogay gabyagii la odhan jiray Cali Jaamac Haabiil oo ay col ahaayeen wadaadkii Taleex fadhiyey. Cali wuxu gabay tiiq tiiqsi iyo digashoba leh u tiriyey dadkii Ina Cabdulle Xasan ka soo cararay isaga ee markii horena taageeraha u ahaa. Waxana ka mid ahaa gabaygiisi.

Wuxu yidhi Cali Jaamac Haabiil;

Tafan toofe nimankii Nugaal teysa kulahaye 

Arasame ma tooxsado fardaha, takhantakhood

Maxamuud Garaad turunturruu, weli la tiicaaye

Barkadkii tumaadida caddaa, tuhunki waa beene

Teed laguma oga Bahararsamii, turuqa weyntiiye

Garaadka ay tumaaluhu dileen, taawishaa qabane.

Tolkood nimanka iibsadey Ilaah, tacabki waa siinne

Tawstuna Cali Geri bay ku hadhi, taniyo xaataaye.

Talaatiinka Ramadaan ninkii, idin takliifaayey

Toobadda iyo Ash-haadada ninkii, idin taraarsiiyey

Hadduu Teerigii idinla helay, nalagu taamaayey

Tunka ka leefa dhiigiyo ilmada, idinka tiixaysa

Kuna toogga baxa waa janada, talalaxdeediye!

Ina Cabdulle Xasan markii uu dil wadareedkaa sameeyay waxa ku dhacay gadood wadareed, waxana uu iskaga cararay Nugaal isaga oo magan gelyo waydiistay Muuse Ismaaciilkii degnaa Buuraha Ceerigaabo oo kulahaa.

Tuurwaayow toban hal oo 

Ta'da looxa ku taal baan

La tawaawacayaaye

Tol maad ii noqotan

Shisheeyaan ku talmaame

Xaggeen Awrta tubaa?

Waakiina habeen ka geediyey Taleex ee degay Daalo, Miridhsho, Ceeldheer iyo Ciise Ceeleeye ahayd halkii ay Dayuuraduhu ku duqeeyeen 1919 kii.

Sida Sooyaalka ku cad, Daraawishi may jabin maalintii Diyaaraha lagu weeraray, waxayse jabtay maalintii uu wadaadku Dhulbahante gumaada ula tegay.

Abwaan Ismaaciil Mire markuu taa ka sheekanayey waa kii lahaa

Kaakici wadaadkii dagaal laguna kaalmeeyey

Kuman lag iyo wada duubcad buu keenay Beedhiga e

Waxase kadabkii go'ay maalintuu kadiyey reet Kheyr.

Kol kale Abwaankii reer Buuhoodle ee Aadan Carab oo ka sheekanayey in Dhulbahante eedeen wadaad ay  gosha soo gashadeen ka dibna iyagii gumaaday waa kii isaguna lahaa

In uu wadaad digriya uu kol  hore duub cad nagu jookhay

Uu nagu darraafaday jannaa dagane ii raaca

Oo aan Daraawish ahayn Diinta lagu xeelay

Asuu nagu dambaabidhay markuu derjo weyn gaadhey

Waa waxan la dabanteebayaa dakharadeediye

Waa waxay dalkayga u arkaan tobanka duullaane!.

Gunaanadka iyo biyo dhaca qoraalka waxan uga socdaa, sooyaalka waxa ku xardhan ay Beesha Dhulbahante tahay keena diid wixii ay ka hor timaaddo aan lagu sii jujuubi karin. Sidaynu aragnayna laba jeer oo Ina Cabdulle Xasan ay ku keceen labadaba waxay talo ku dhammaatay in uu dhulkooda uga boxo.

100 dheerad sano ka dib, maanta Laascaanood waxa ka socda wax u eeg wixii ay Daraawishi dhulkaas ka samayn jirtay. Hayeeshe caqliyadda labada qolo waxaad mooddaa in uu farqi u dhexeeye. Haddii uu Ina Cabdulle Xasan marka lagu koco uu kabihiisa illan jiray waxaad moodda in ay Soomaaalilaan wadaadka kun jeer ka garasho hoosayso isla markaana aanay sooyaalka eegin.

Dhulbahante haddii ay kibir iyo haldoorkooda oo la laayo cid uga dul qaadanayaan waxay uga dul qaadan lahaayeen wiilkii ay gabadhoodii Carro Seed Magan dhashay ee Ina Cabdulle Xasan.  Waabase Soonaalilaan oo markii horeba meesha juujuub ku joogtay.

Soomaalilaan ha garato intuu Ina Cabdulle Xasan gartay oo dadkaa dhulkooda hawga baxdo.

Wadeeca allah.

Bahda Mareegta Maqaalmaal





Maqaalmaal Media is a Somali website operating in the mainland of the Greater Somalia. Its official headquarter is the capital of Somaliland, Hargeisa. This site contains a variety of information on Somali social issues around the world. Thank you for trusting us. _____ _______ _______ _______ _____ ______ _______ _______ ________ ________ Maqaalmaal waa Mareeg Soomaaliyeed oo ka Hawlgasha Dhulwaynaha Shanta Soomaali Wayn. Xarunteeda Rasmiga ahi Waa Caasimada Somaliland ee Hargeisa. Waxay Mareegtani Xambaarsan tahay Xogo kala duwan oo ku Saabsan Arrimaha Bulshada Soomaaliyeed ee ku kala Fariiqsan daafaha dunnida. Aad baad ugu Mahadsan tahay Aaminaadaada.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Beelaha Ay U Dhasheen Fanaaniinta Soomaaliyeed.

Image
  Fanaaniinta Soomaalida ugu Caansan & Qabiilada Ay kasoo Kala jeedaan :- 1. Dayax Dalnuurshe (Sheekhaal, Loobage ) 2. Farxiyo Fiska ( Murusade ) 3. Khadar Keeyow ( Abgaal ) 4. Fartuun Birimo ( Habargidir, Sacad ) 5. Najiib Alfa ( Murusade ) 6. Xaawo Kiin ( Abgaal ) 7. Ismaaciil Aarka ( Abgaal ) 8. Dalmar Yare ( Sheekhaal ) 9. Xamdi Bilan ( Habargidir , Saruur ) 10. Abdirisaaq Anshax (Akisho) 11. Shaadiyo Sharaf ( Asharaaf ) 12. iidle Yare ( Gaaljecel ) 13. Farxiyo Kabayare ( Murusade ) 14. Mohamed Tobanle ( Xawaadle ) 15. Sharma Boy ( Majeerteen ) 16. Sacdiyo Siman ( Habargidir, Cayr ) 17. Nimcaan Hilaac ( Samaroon, Makahiil ) 18. Xaliimo Gobaad ( Majeerteen ) 19. Xariir Ahmed ( Ogaadeen ) 20. Nasteho indho ( Majeerteen ) 21. Guuleed Simba ( Mareexaan ) 22. Kiin Jaamac ( Dhulbahante ) 23. Cali Dh...
Read more

History of Isak Clan.

Image
 The Isaq are one of six Somali clan-families. Traditionally their home is along the northern coast of the Somali peninsula, though for centuries a number have settled in Arabia. The opening of the Suez Canal led to the development of bunkering facilities at Aden which quickly became an important port of call. The Isaq were well placed geographically to take advantage of this development. Since many lived at Aden or on the Somali coast immediately opposite,  they enlisted in significant numbers as stokers and firemen on passing ships.  As a result, by the end of the nineteenth century, ports as far apart as Perth and New York  had small Isaq communities, but the largest groups outside Africa and Arabia were to be found along the Welsh coast of Britain. At the same time there was a steady flow of Isaq from the northern Somali coast down to East Africa and their numbers gradually increased between 1900 and 1930. Initially many came as askaris and gun-bearers.  It ...
Read more

Beesha Subeer Awal Waa Reerkii Aasaasay Ururkii Waddaniga Soomaaloiyeed ee SNM.

Image
 #SNM  reerkii  sameeyay  iyo deegaanki jabhadii  u  horaysay  laga sameeyay Waa reerka  #isaaq ugu faraha Badan uguna Cududu Badan (SUBEER  AWAL) waa qayb kamida intan waa  gaar ahaan qamiyada #sacad muuse ,iyadoo .muuqaala waa lasoo bandhigayaa, faan beena iyo faata bakh looma baahna Garxajisow ,reerkan talada dalka haya aqoon baa  idinku laaban,inkastoo ciidanka bari jooga iyo galbeedba iyaga u badanyihiin waad is yar.taqaanaan😁😁 SACAD MUUSE waa reerka ugu Saraakiisha badnaa SNM uguna  Ciidan Badnaa uguna Guutooyin badnaa.  Waxaa ka mid ahaa Guutooyinka .Guutadii 20aad Guutadii Afaraad Guutadii 99 Guutadii 5naad Guutadii 88 amba baha Sacad Guutadii Guutadii Dibile iyo Guutadii Sayid Cali oo Qayb ka ahaayeen . Aasaaska SNM waxaa lahaa Axmed jimcaale iyo maxamed xaashi uu Sucuudiga kala abaabulay.  Sawirada midig ka bilow Kow waxa ka bilowdaa Axmed jimcaale kuna  dhamee Muuse biixi.        ...
Read more

13 Qodob Oo Ka Soo Baxay Shirka Laascaanood ee Beesha Dhulbahante, SSC.

Image
  War-Murtiyeedka kasoo baxay Shirkii ka socday magaalada Laascaanood oo ka koobnaa 13 qodob halkaan hoose ka akhriso, isaga oo Af Soomaali ah oo laguu turjumay:- Ku: Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya Og: Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya (Labada Aqal) Og: Xubnaha Golaha Ammaanka Og: Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay Og: Guddoomiyaha Midowga Afrika Og: Xoghayaha Guud ee Jaamacadda Carabta Og: Dawladaha xubnaha ka ah IGAD CC: Dhammaan ergada diblumaasiyadeed ee Soomaaliya BAAQ LAASCAANOOD 5 Febraayo 2023. Shacabka Soomaaliyeed iyo inta badan Beesha Caalamka ayaa ka warqabta in 15-kii sano ee u dambeeyay ay deegaanada SSC-Khaatumo kala kulmeen dhibaatooyin badan oo ay sababeen in ay si sharci darro ah ku joogaan maamulka gooni-goosadka ah ee Somaliland. Dhibaatooyinkaasi waxa ka dhashay kacdoonkii loo yaqaanay “Kacdoonka Buluuga ah” kaas oo shacabka ku dhaqan goboladaasi ay u istaageen inay ka soo horjeestaan gooni-isu-taagga Somaliland, iyagoo si hagar la’aan ah u ...
Read more

“GOONI ISUTAAGA SOOMAALILAND OO SODON SANO JIRSATAY” AQOONYAHAN FAYSAL ROOBLE

Image
  Labada Qodob Ee Hor Taagan Aqoonsiga Somaliland Iyo Farriinta Ay Bixinayso Qaabilaada Meeqaamka Sare Ee Madaxweyne Muuse Biixi Ee Fagaarayaasha Afirka Iyo Aasiya. Dad badan ayaa iweydiiyey fakarkayga ku aadan arinka Soomaaliland. Arin igu cusub maha oo maqaalo badan ayan mawducan ka qoray. Dood cilmiyeedna waxa ay na dhexmartay Professor Iqbal Jazbahi oo ah Hindi South Afrikan ah oo ku takhasusa dawladnimada Soomaaliland. Doodaasi (2007) waxa aan la shir tagay maqaal aan ku daabacay “The Horn of African Journal” oo ciwaankiisu ahaa “Local and Global Norms: Somaliland’s Unilateral Secession,” oo la micno aha “Xeerarka Aduunka: gooni isutaaga Soomaaliland.”  Maqaalkaasi waxaan ku xusay qowaaniinta ay dhigteen dawladaha ku midoobay Qaramada Midoobay. Waxa kale oon ku xusay 14 dhibcood uu soo dajiyey Woodrow Wilson oo ahaa madweynhii Mareykanka 1920hii. Dhibcahan 14 ah ayaa sal looga dhiga waxa hada la yidhaa “The right of Nations to Self-dermination,” ama xaquuqada ay qowmiyadu...
Read more

Nabada iyo Colaada.

Image
 WAAR TOLOW COLKA JOOJI Dadkani iyo Dalkani midna ma gayo colaad iyo dagaal. - Hadaad ka garwdo qalad gobbay caadadeeda tahay. - Allaw garansii Nin moog. Maanta waa maalin adag oo murugo iyo meeqaam xumo xambaarsan loona baahnaa:- a) Dad midaysan  b) Caqli midaysan  c) Cudud midaysan d) Niyo midaysan  e) Tallo midaysan f)  Dastuur/Sharci loo hogaansamo.  Nabaddii Dalkani kusoo caano maalay waxa maanta bedelay :- Colaad Dad wada dhashay oon meela kala tagi doonin , loona baahnayn in loo guntado. Taas oo  sababta keentay ahayd:- a) Siyaasad xumo b) Dhafoor taabasho c) Buuq ,car iyo wir  d) Is muquunin. e) iyo is maqal la’aan. CODSI Dhamaan Dadkayga waxaan si waayeelnimo indiinku kuboorinayaa in sida ugu dhakhsaha badan xabadda loo joojiyo labada dhinacba, kadib caqli fayoow lagu dhameeyo dhibta dhacday iyo wixii ka dambeeya. 1- Madaxdhaqameedka Reer SL. Halaga kaco oo Dadkeena isku dhintay aynu daba qabateeno, waana waajib ina saaran,Aakhirana lays ...
Read more

Halkee buu Daaran Yahay Dagaalkaygu Maalmahan? Qoraa Khadar Cabdilaahi

Image
 Maalmihii Sayidka Barakaysan la xidhay ayaa "screenshots" badan inta wajahaddayda laga urursaday baa hooyaday loo geeyey oo la yidhi naga qabo ruuxan aad dhashay ee meel walba naga soo shiidaya. Dulqaad yarida waan ku ogaa, waxa se aan dareensiinayey (waaba haddii ay dareen leeyihiine) hadalka ay Sayidka Barakaysan ku xidheen boqol jeer si ka daran in dadku u odhan karaa, sidaa darteed aanay u baahnayn in ay sidii Siyaad Barre ummadda isku soo wada jeediyaan oo aanay hal-abuurka curyaamin. Markaa aan Sayidka Barakaysan arrintiisa ku dheggen ahay, waxaa isna sharci doofaar iyo afduub u xidhnaa Coldoon oo aannu hayb wadaagno. Kor iyo hoosba dad aannu tol nahay iyo asxaab kaleba way igu maageen maxaad Coldoonna sidaas oo kale ugu hadli wayday. Gar bay ahayd kama se jawaabin.  Intii aan dacwad loo la tagin hooyo, iyada qudheeda ayaa culays la saaray oo xafiisyo dawladda ah oo ay arrimo uga baahnayd cadaadis iyo camaalaq laga saaray. Waa dhaqan garacnimo ah oo reer Kulmiye ku caa...
Read more

Jaamacadda Maakhir Afar Milyan Iyo Shan Boqol Oo Kun Ma Ku Baxday.

Image
  Mashruuca Jaamacada Maakhir waxaa loogu talagalay in lagu dhiso lacag dhan afar milyan iyo shan boqol oo kun oo doolar. Hadaba, jaamacada la dhisay waqtigan ma tahay mid ay ka muuqato in la geliyey ama lagu dhisay lacag dhan afar milyan iyo bar?. Hadaba, ma la raacay Naqshad-dhismeedkii assalka ahaa ee Jaamacada Maakhir loo sameeyay? Tirada iyo qeybaha Jaamacaddu ka kooban tahay ee Kuwait lagaga dhawaaqay ee haddana naqshada lagu muujiyey iyo dhismaaaysha teel teelka ah ee hada la dhisay ma isu dhigmaan? Afar million oo dollar iyo bar ma ku baxday dhawrka dhisme ee hadda la taagay? Maakhir University naqshadeeda asalka ahayd waxeey ka kooban yihiin dhismayaasha hoos ku taxan. Dhismayaasha iyo blocks ay aheyd in la dhiso waxa la socda goobo loo calaamadiyey “Ballaarin Mustaqbalka ah” “Future Expansion”,  oo loogu tala galay in ay Jaamacaddu ku fido mustaqbalka. Jaamacadda hadda la dhisay waxa ka muuqata in ay aad uga duwan tahay naqshad dhismeedka qaybihiisu hoos ku xusan yih...
Read more

Fahanka Iimaanku? -

Image
 Waa Maxay Iimaanku? Imaanku af Soomaali maahee waa Af Carabi. Haddii laga tagi waayana wuu Soomaaliyoobay. Halkaa Luuqadda carbeed lafteed eraygan “ Iimaan”─wuxuu ka yimid ficil maaddiga la yidhaa “ Aamana~ Wuu rumeeyay”oo ah wuu rumeeyay, shay tagayna sheegaysa. Wuu isbedbeddelaa ficilkaasi oo dhawr nooc oo kala geddisan ayuu ku yimaad; jirrid ahaanse ficilkaa maaddi ka wada abuurmay. Hadda ahaan “ Iimaan” waa magac waxa ay culimada luuqaddu yidhaahdaan, oo waxbuu sheegayaa. Carabi ahaan mararka qaar waxaa lagu macneeyaa ‘ Qirid.’ Af Soomaali haddii aynnu ku soo dhawaynno waa “ Rumeyn.” Sharci ahaan ama sida Diinta Islaamku u badhitaartay wuxuu noqonayaa “ Carrabka oo lagaga dhawaaqo, qalbiga oo laga rumeeyo iyo xubnaha oo laga sameeyo wixii la rumeeyay.” Hadalkaa waxaa ku jira saddex kala geddisan oo  mid kastaa qeexid dheer iyo caddayn badan u baahantahay. Lagana yaabaa in aad iswayddiiso qeexiddaa ma culida qaar ayaa iska jeclaaday, xaggee laga keenay? Waqtigii Nebigga ma...
Read more